Toponimi

Na ovoj stranici su dati pregled i objašnjenja (rečnik) nekih manje poznatih toponima, reljefnih karakteristika i lokalnih naziva koji se sreću na teritoriji Republike Srbije. Navedeni su i pojmovi koji nisu toponimi sami po sebi, ali iz kojih se izvode toponimi (npr. fitonimi - toponimi dobijeni od imena biljaka i slično). Takođe, uvršćene su i neke arhaične reči koje su se tokom vremena izgubile iz govornog jezika, ali su ostale sačuvane u zemljopisnim imenima.

A

  • ahar - konjušnica (tur)
  • alija - spahijska zemlja za vreme turske vladavine; nakon oslobođenja razdeljena seljacima
  • aluga - gusta šuma
  • amborija - podgrađe, naselje ispod tvtđave, trgovište (grč.)
  • anta - humka koja označava granicu između dva atara ili dva vlasnika zemlje
  • ara - poljana (alb. arë)
  • arsana - pristanište (grč.)
  • at - brežuljak, greda (mađ. hát)
  • atar - područje koje pripada nekom naselju
  • atmejdan - konjsko trkalište
  • aščinica - javna kuhinja, radnja u kojoj se jela spremaju za novac
  • azmak - močvarno zemljište (tur)

B

  • babuni - bogumili, srednjevekovni jeretici
  • bač, bačija, bačina - sklonište za stoku u planinskim predelima
  • badanj - izvor uređen za uzimanje (zahvatanje) vode
  • bair - zemljište pored obale (tur. bayir); takođe i zemlja za ispašu
  • bajta - koliba, zemunica
  • barilo - mesto gde voda lagano izvire, bari
  • batala - močvarno, neupotrebljivo zemljište
  • batlak - glib, kaljuga
  • baždarana - trošarinska stanica
  • begluk - zemljišno područje kojim je upravljao beg u doba turske imperije (tur)
  • bedem - nasip (tur. beden)
  • bel, pel - brežuljak (mađ)
  • bent - brana, ustava (tur)
  • berak, berek - gaj, šumarak (tur)
  • bezistan - pokriven trg, čaršija, mesto za trgovinu (tur)
  • bezdan - ponor, provalija
  • bigor - bela zemlja
  • bilo (planinsko) - planinski venac koji je pri vrhu zaravnjen (plećat), glavni pravac prostiranja planine
  • bišće, bihak, bihag - kraljevsko dobro, imovina
  • bobija - humka, grobno mesto
  • bogaz - tesnac, teško prohodan put (tur)
  • boka - ušće
  • bostan - doslovno bašta (tur)
  • brid - oštar greben koji se proteže vertikalno uz stenu
  • brinje, brnja - drvolika biljka sa bobičastim plodovima
  • brod - gaz, plićak ,plitko mesto reke ili jezera gde je bilo moguće preći i prevesti stoku
  • buča, buče - bukova šuma
  • buk - nemirni deo reke, brzak, slap, prelivanje vodenog toka niz stene
  • bunjište - đubrište, smetlište
  • budžak - ugao, zabačeno i skrovito mesto, udaljeno od glavnih puteva (tur)
  • burdelj - zemunica
  • busija - zaseda. U prenesenom značenju se odnosi na skrovito ili nepristupačno mesto.

C

  • ceh, ceo - rudnik (nem. Zeche). Sreće se kao iskvareni naziv (toponim) ceovi, ceo i obično ukazuje da je lokalitet imao veze sa srednjevekovnim rudarstvom.
  • citadela - samostalno utvrđenje u gradu ili unutar veće tvrđave
  • cigura - glib, blatište (tur. ciĝer)
  • crkvine - mesto gde se nalaze ostaci crkve

Ć

  • ćelija - monaška odaja
  • ćuprija - most
  • ćuvik - brežuljak, uzvisina

Č

  • čador - šator (tur)
  • čair - livada (tur)
  • čajlije - razvaline grada ili tvrđave (tur)
  • čarda - nastrešnica na četiri stuba (pers)
  • čardak - prostorija na spratu kuće, sa tremom prema ulici, takođe i sinonim za veliku kuću, dvorac, letnjikovac (tur)
  • čaršija - središnji deo naselja, trg, tržnica (tur)
  • čauš - podnarednik u turskoj vojsci
  • čečar, čečvar - šiblje
  • čelenka (izvorišna) - blago zatalasano levkasto udubljenje gde se skupljaju vode nakon padavina i započinju rečni tok
  • čemernica, čemerica - otrovna biljka iz roda Veratrum
  • čerga - pokretni logor
  • češme, česma - uređeni izvor (tur). Pre nego što su se pojavile vodene pumpe, česma je bila uređeni izvor, najčeće izveden tako da voda pada u luku, što olakšava zahvatanje
  • čevrntija - rečni vrtlog, vir
  • čiflik - feudalni posed iz vremena turskog carstva (tur. Çiftlik), reč se upotrebljava u južnoj Srbiji i Makedoniji
  • čitluk - isto što i čiflik, ova varijanta se koristi u Šumadiji i Bosni
  • čuka, čukara, čoka - planinski vrh, ali i brdo. Javlja se u Istočnoj Srbiji.
  • čukur - jama, jarak, udolina (tur. çukur)

D

  • dažd - kiša (staroslovenski)
  • del - delnica, vododelnica, vrh grebena (zaravan na bregu u planini)
  • deli - hrabar (tur)
  • derdap, derdapa - mesto na reci gde su obala i dno jako strmi; obično prepoznatljivi po jakim rečnim strujama (tur. gerdap, pers. girdap)
  • dere - potok (tur)
  • dervent - tesnac, klanac, planinska staza (tur. derbent)
  • dlpka - dupka, jama
  • dol, dolja - dolina
  • dolma - nasip
  • donžon - dominantna kula u utrvđenju
  • dorćol - raskrsnica (tur. dörtyol)
  • drač(a) - biljka, vrsta žbuna (lat. Paliurus spina-christi), neki je svrstavaju i u lekovito bilje
  • draga - 1. manja morska uvala ili zaliv 2. dolina
  • dročina - gustiš, čestar
  • dub - hrast na staroslovenskom
  • dubrava - šuma, lug (izvedeno od dub)
  • dumača - uvala
  • dučina - mračno mesto, obično udolina u gustoj šumi

Đ

  • đal - breg (rum)
  • đeram - bunar
  • đevđelija - zemlja za oranje, vlasništvo jedne porodice
  • đol - kaljuga, blatište (tur. göl)
  • đumrukana - carinarnica (tur)

  • džada - put (tur)
  • džemat - verska opština (zajednica) kod muslimana; kod hrišćana to bi bila parohija (tur. cemaat )
  • džumruk - carina, državni prelaz (tur)

F

  • fat - 1. prostor za bašte u neposrednoj okolini naselja 2. hvat (mera za dužinu)
  • fok - preliv, jarak (mađ. fok)
  • fuše - polje (alb. fushë)

G

  • gabar, gaber - grab (drvo)
  • gaj - manje šumsko područje, šumarak, lug
  • glama - kamenito golo brde koje se sa jedne strane pravilno uzdiže, a sa druge ima oštar odsek
  • glava - obično mala uzvisina, veća od humke, ali manja od brda
  • gletvište - stari rudarski radovi, predeo sa tregovima rudnika
  • glbok - dubok (staroslov.)
  • globočište - duboko mesto na reci ili jezeru
  • gložje - trnje
  • gradina - utvrđeno mesto, takođe i stari izraz za uređenu zelenu površinu, park, baštu, vrt
  • gramada, gremada - gomila kamenja na livadi (istočna Srbija)
  • grebalište, grebalo - mesto na kom se grebala vuna
  • greda - malo uzvišenje, brežuljak, ponegde znači izdignuta rečna obala, litica
  • griža - klisura, provalija, litica
  • gromila - zemljana ili kamenita humka, brežuljak
  • grunt - zemljište za kuću, ponekad se koristi i u značenju temelj
  • guber - debela vunena pokrivka
  • gudura - dubodolina
  • gumno, guvno - proplanak ili deo naselja na kome se okupljao narod; alternativno, prostor u blizini kuće ili naselja na kom se obavljala vršidba
  • guri - kamen (alb. guri)
  • gvozd - gusta šuma (starosrpski)

H

  • hamam - kupatilo (tur)
  • han - odmorište, konačište (tur)
  • has - carsko (sultanovo, dvorsko) imanje (tur)
  • hvost - sitna šuma (staroslovenski)
  • hisar - tvrđava (tur)
  • hum, humka, umka - manje uzvišenje, uzvisina, često označava i neko grobno mesto od značaja za lokalno stanovništvo
  • hrbat - greben

I

  • ilidža - banja (tur)
  • isposnica - usamljeno mesto, obično pećina, na kojem su monasi pustinjaci ispunjavali svoj zavet u tišini i molitvi
  • istočnik - izvor
  • izba - koliba

J

  • jalija - rečna obala, prostor pored reke (tur. yali)
  • jalovica - neplodna (jalova) zemlja
  • jarak - rov iskopan za odvođenje vode
  • jaroš - raskrsnica, ali i pašnjak, ledina, opšti pojam za oblast. Jaroši su i administrativne celine u Mađarskoj.
  • jaruga, jar - vododerina, usek koji je napravila voda, uzana duboka formacija obično oko reke ili potoka
  • jaz - provalija
  • jaža, jažva, vodojaža - jarak kojim se voda vodi na njive
  • jelak, jelovik - stanište jele ili smrče, jelova šuma
  • jendek - neprohodno mesto, ali takođe i rov, kanal

K

  • kačara - koliba u kojoj su se čuvale kace i burad
  • kao, kal - blato, blatište
  • kaldrma - kameni put (tur. kaldirim)
  • kale, kaljaja - tvrđava (tur)
  • kamarište - mesto gde se plasti seno, kamara - plast sena, stog sena
  • kara - crn, crna (tur)
  • karavan - zajedničko putovanje trgovaca, od karvan - društvo (pers)
  • kasaba - gradić, manje mesto (arap)
  • kaštel - zamak, utvrđenje, tvrđava. U kasnijem periodu više se koristi za plemićki dom. Tipično u Vojvodini.
  • katun - pastirsko privremeno sezonsko naselje u višim predelima gde se stoka izvodi na ispašu
  • kaza - kadiluk, oblast pod upravom jednog sudije (kadije) (tur)
  • kiseljak - banja, banjski izvor
  • kladenac - izvor
  • klenovik, klenak - klen je vrsta rečne ribe, ali i vrsta drveta, livadski jasen, rasprostranjen u našim krajevima
  • klisa - crkva (grč)
  • ključ - rečni zavoj, mesto gde reka peni
  • kodra - brdo, breg (alb. kodrë)
  • kočina - obor za svinje (istočna Srbija)
  • kolnik - kolski put
  • kolo - topionica (metala)
  • kom - nepristupačno, šiljato brdo (sinonimi okom, okomak)
  • kontumac - karantin
  • konjuh - ugovorni konjušar, osoba koja čuve konje; u srednjevekovnim poveljama pominjani su ljudi koji čuvaju vlastelinske konje
  • korija - lug, šumarak (tur. karye)
  • korutina - kotlina sa strmim obodima
  • kostol - tvrđava, zamak (lat. castellum)
  • kotun - zaselak, deo sela naseljen jednom familijom (vlaški)
  • kovanluk - pčelinjak, pčelanik
  • kovilje - vrsta trave (lat. Stipa pennata)
  • košarište - tor za ovce
  • kraguj - staroslovenski naziv za pticu kobac (lat. Accipiter nisus)
  • krajina, krajište - deo državne teritorije koje se nalazi uz granicu
  • kraku - kosa, padina (vlaški)
  • kram - drvene konstrukcija na ulazu u rudarsko okno; služila za obezbeđenje početka okna i za čuvanje alata
  • krčevina, krčija - zemljište koje se krčenjem pretvara u obradivu površinu
  • krivaja - potok ili rečica koji često menjaju smer, krivudaju
  • krndija - krševiti predeo (tur. kirindi)
  • krst - udolina (starosrp.)
  • krupa - drvene konstrukcija na ulazu u rudarsko okno; služila za obezbeđenje početka okna i za čuvanje alata
  • krušac - rečni kamen koji se koristio kao građevinski materijal za zidanje
  • kulača - jednostavno pastirsko sklonište od granja u obliku kupe
  • kulina - mesto na kojem se nekada nalazila kula ili njeni ostaci
  • kulmja - vis, beg, padina (vlaški)
  • kupljenica - kupljena zemlja ili njiva
  • kurgan - zemljana humka koja pokriva grobnicu
  • kutugeri - bogumili, pravoslavni jeretici rasprostranjeni u Bosni, Makedoniji i Bugarskoj

L

  • lad - hladovina
  • lagum - podrum, prokop, ali i prirodna pećina (tur. lagun)
  • lastva - travnata površina među stenjem, liticama
  • laz - lazina, raskrčena šuma, brdska kosina koja se može savladati hodom. Naziv se često sreće na jugu Srbije.
  • ledina - ledinište, zemlja u korovu, travnato područje koje se ne obrađuje
  • lepen - list (drveta)
  • les - sedimentna stena koja se lako kruni i stvara peskoviti nanos (nem. Loess). Područja se lako prepoznaju po karakterističnom pejzažu, lesnim zaravnima ili peščarama, peskovitim oblastima žute boje.
  • letište, letovište - letnji pašnjak
  • lido - peščani sprud
  • liman - potopljeno rečno ušće, obično sadrži i peščani sprud
  • lokva - mala bara
  • lopuh - lekovita biljka (Petasites hybridus)
  • lozik - vinograd
  • luč - crni bor
  • luča - baklja, zrak, svetlost
  • luka - staroslovenska reč za područje uz vodu
  • lung - dugačak, dugi (vlaški)

M

  • mađupnica - manastirska kuhinja sa trpezarijom
  • mahala, mala - deo sela, zaseok, ali i gradska četvrt (tur)
  • maja - planinski vrh (alb)
  • majdan - rudnik (tur. maydan)
  • majur - seosko imanje, veće poljoprivredno dobro zajedno sa pripadajućim zgradama i samim domaćinstvom (nem)
  • mlakva - bara, močvarno zemljište
  • mandra - bačija, skolnište za stoku u hladnim mesecima
  • med, mjed - bakar, bronza (staroslov.)
  • mejdan - mesto nekadašnjeg boja ili bitke (tur.)
  • menzulana - postaja, stanica na poštanskoj saobraćajnici
  • merćez - središte, centar (tur. merkez)
  • meteriz - otkop od zemlje, rov, šanac
  • metoh - zemljište u vlasništvu manastira, ne mora nužno da se nalazi uz sam manastir
  • mezar - grob (tur.), mezarje - groblje
  • mezra - napušteno imanje ili njiva (tur.)
  • miljak - komad zemljišta (njive ili vinograda)
  • miljokaz - beleg, biljeg, mramor, kameni stub koji označava rastojanje u rimskim miljama
  • mirija - carska zemlja (tur.)
  • mlaka - močvarno tlo, bara
  • močar - močvara, blatište
  • mrtvaja - bara koja je ostala izvan glavnog toka reke, obično kad reka delimično promeni svoj tok
  • mrčaj, mračaj - mračna gusta šuma
  • mulk - slobodno imanje (tur.)
  • muzga - bara, lokva (staroslov.)
  • muhadžir - izbeglica (tur.)
  • musafirhana - drumska gostionica (tur.)

N

  • naklo - cedilo
  • nerezina, nerez - zapušteno zemljište, pustopoljina
  • nurija - parohija (grč.)

O

  • obršina - brežuljak
  • odžak - uobičajeno dimnjak, ognjište. U Bosni je sinonim za sredjevekovni dvor, raskošno imanje u koje su mogli da uđu putnici i u kojim je uvek gorelo ognjište na kojem se spremala hrana za namernike. Po svojim dvorovima znamenite porodice su se nazivale odžakovići ili kolenovići.
  • okolište - okolina
  • oriz - pirinač
  • osoje - neosunčana ili senovita padina ili strana planine ili brda
  • ostrog - utvrda, tvrđava, mesto utvrđeno palisadom (staroslov.)
  • otes - međnik, međa, granica (starosrp.)
  • otoka - rečni rukavac, zaliv

P

  • palanka - manje utvrđenje, isturena stražarnica (tur)
  • palež - prostor nastao paljenjem i raskrčivanjem šume
  • palisad(a) - drvena ograda od tesno pobodenih kočeva, podignuta u odbrambene svrhe
  • palučak - mala livada nepravilnog oblika kraj vode
  • panađurište - vašarište, izvedeno od panađur (seoski vašar)
  • paramun - stražara, osmatračnica (grč.)
  • parlog - zemlja zarasla u korov, neobrađena zemlja
  • pastr - šaren (staroslov.)
  • pašište, pasište - pašnjak (arh.)
  • perior - granica
  • perivoj - prostran i raskošno uređen vrt (grč. perivolos)
  • peštera - pećina
  • petrada - kamenolom (romanski, vlaški)
  • pirg - kula
  • piljište - mesto gde se ispira ruda
  • pimnice - vinski podrumi
  • plandište - odmorište
  • plakaonica - mesto na reci ili potoku gde se ispirala ruda
  • plužina - ravnica (vulg.lat. pluginum)
  • pod - zaravan podzidana kamenjem da bi se sačuvalo korisno zemljište (Crna Gora)
  • podgrad, podgrađe - naselje u podnožju srednjevekovnog utvrđenog grada (tvrđave su obično građene na uzvisinama)
  • poloj - prostor uz reku, vodoplavno zemljište
  • pojata - staja, takođe i pojilo, koliba, šupa
  • ponikva - vrtača, oblik kraškog reljefa
  • potajnica - povremeni izvor, mesto na kojem voda izvire samo u nekim prilikama; javlja se u krečnjačkim predelima kada spiranjem nastane podzemna jama kolenastog preseka i sa širim odvodom nego dovodom.
  • potecište - poljana na kojoj su se odžavale konjske trke (u srednjem veku)
  • potes - zemljišna nekretnina
  • potolina - kotlina, depresija
  • povija - rečno razvođe u ravnici
  • povijarac - duža padina koja se odvaja od planinskog venca i završava u ravnici ili na obali reke
  • pravina - pripadajuće nepokretnosti, ono na šta vlasnik zemlje (oblasti) ima pravo; izraz koji se često sreće u srednjevekovnim poveljama
  • prćija - imanje dobijeno mirazom (grč. prokio)
  • prelo - takođe i poselo, okupljalište meštana, radi dogovora, zabave, obaveštavanja, trgovine
  • prerast - prirodni kamena formacija (most) koji natkriljuje reku ili potok
  • presedlina - planinski prevoj
  • preslo, preslop - planinski prevoj
  • prevlaka - uska povrsina kopna koja spaja dva značajnija dela kopna
  • pripor - zimsko sklonište za ovce od pletenog pruća, pokriveno slamom
  • prisoje - sunčana strana planine
  • prnjavor - manastirsko imanje, naselje koje pripada manastiru
  • prošće - taraba, tradicionalna ograda od granja, plot
  • prud - sprud
  • pržina - morski pesak
  • purgeri, purgari - građani (nem.)
  • pusta - pustara, nenaseljena zemlja, ravnica (u Panonskom basenu)

R

  • rakita - jedna vrsta vrbe, (lat. Salix purpurea)
  • rame - vodoravni deo grebena ispod vrha
  • raspuće - raskršće, raskrsnica
  • rastoka - razvođe, bifurkacija, vododelnica
  • rataj - orač, zemljoradnik
  • razbojište - poprište boja ili bitke, megdan
  • razbojna - iskrčena zemlja
  • razvođe - vododelnica, uzvisina koja deli dva sliva
  • redina - zid uz poljske puteve
  • remeta - pustinjak (grč.)
  • resnik - vrsta biljke iz porodice glavočika, konopljuša, divljaka (lat. Eupatorium cannabinum)
  • revir - obala (nem. Revier)
  • rid - stena
  • rit - plavno područje
  • rižište - pirinčano polje
  • rogoz - vrsta travnate biljke
  • rosulja - biljni rod sa oko 100 vrsta livadskih trava; takođe i sitna kiša
  • rovine - rudarski površinski kopovi
  • rt - kraj poluostrva, ali i ponegde vrh brda
  • rudina - neobrađena zemlja, područje sa travom za ispašu stoke, takođe i livada sa kamenitom podlogom na kojoj trava prvo sazri (zarudi)
  • rupište - mesto gde su kopale jame (zamke) za hvatanje vukova i divljih zveri
  • rupnik - rudar
  • rus, rujan, rujav - crven
  • rusje - trnje (istočna Srbija)
  • rvenica - jama
  • rvenik - jarak, rov, kanal
  • ržana, rženica - raž (žitarica)

S

  • samar - sedlo (tur.) , koristi se u smislu planinski prevoj
  • samokov - topioničarsko postrojenje
  • sandžak - vojna i administrativno-upravna oblast u Turskom carstvu (tur. sancak - zastava). Sandžak se deli na nahije. Više sandžaka čini vilajet.
  • saraj - dvor, dvorac (tur. saray)
  • saraorina - rad na izgradnji puta, nadničenje
  • savak - brana sa jezerom
  • saz - trska (tur.)
  • sejalište - zemlja u napuštenom selu koju obrađuju meštani okolnih naselja
  • selište - napušteno naselje, mada se gdegde koristi i u obrnutom smislu, kao sinonim za selo. Slično kao trgovište, gradište, katunište, crkvište.
  • siget - ostrvo (mađ. sziget); zemljište ili teren koje je u vreme poplava odvojeno vodom
  • sinor - međa, seoska granica (grč.)
  • sinji - plavi
  • skala - stena
  • skakalo - mesto gde se preskače (prelazi) potok ili reka
  • skok - slap
  • skit - manastir u kojem žive isposnici
  • slatina - izvor slane, mineralne vode. Takođe označava i neplodnu zemlju.
  • sleme, slemen - zaravnjeni deo na vrhu brda
  • smrdan - barski ili močvarni izvor neprijatnog mirisa
  • sopot - staroslovenska reč za izvor
  • srez - kotar, srednja administrativna jedinica, manja od okruga, a veća od opštine
  • starača - mrtvaja, usahli rukavac reke
  • stlp, stolp - stub, kula
  • strana - kosina, padina, opšti naziv za područje
  • straža - označava mesto gde su se držale seoske straže radi odbrane od iznenadnog upada turske vojske
  • strnjika - strnjište, njiva sa koje je posečeno žito
  • studenac - izvor (hladne) vode
  • supodina - podnožje planine ili brega, linija po kojoj se planina spaja sa susednim ravničaskim zemljištem
  • surduk - provalija (tur)
  • sušica - usahnula, ispošćena zemlja
  • sutjeska - tesnac, klanac između dva brda
  • suvača - mlin za žito koji su pokretali konji
  • suvaja - privremeni vodotok, potok koji presušuje
  • svrtanj - rudarsko okno

Š

  • šanac - odbrambeni rov
  • šeher - veće tursko naselje otvorenog tipa (utvrđeni gradovi se nazivaju hisar). Pri turskom zauzimanju nekog grada, mesto se zove varoš sve dok muslimani ne postanu većina - tada postaje kasaba. Veće kasabe prerastaju u šeher (Užice, Sarajevo)
  • šiljegarnik - mesto za napasanje ovaca (jagnjadi) (šilježe - stasalo jagnje)
  • širina - ravnica, prostrano područje
  • šiprag - šikara, zemljište obraslo visokim žbunjem
  • škrapa - brazde u krečnjačkim stenama, veoma neprohodan teren
  • škrbina - oštar i duboko usečen razmak u grebenu
  • šlajz - prevodnica, ustava (nem)
  • štrand - obala (nem)

T

  • tabija - bedem, kamena utvrda (tur)
  • tamnik - duboki vir
  • tekija - islamska škola u kojoj se okupljaju sveštenici iz reda derviša (tur)
  • telek - zemlja, predeo (mađ)
  • telep - naselje (mađ)
  • tepe - planinski vrh (tur)
  • tilva - brdo (rum)
  • timar - manje zemljišno dobro (tur). Imanje koje je bilo u obavezi da isplaćuje do 2000o aspri svom spahiji.
  • tišak - mirno mesto u reci, najčešće pogodno za kupanje
  • trebež - iskrčena površina predviđena za zemljoradnju
  • tresak - udar groma (lokaliteti treska, treskavac)
  • topila - plitko mesto na reci gde se topi konoplja ili lan
  • tresava - tresetište, predeo sa nagomilanim blatom i tresetom
  • troskvište - mesto gde se ostavljala troska, otpadak prilikom livenja metala
  • tumul - kamena ili zemljana mogila
  • trap - mladi vinograd (u Primorju); takođe i (iskopana) ostava u zemlji
  • trošarina - putarina, mesto gde se naplaćivala drumarina
  • tumba - grob ( vulg. lat.); takođe i brdo (na jugu Srbije)
  • tumul - brežuljak koji označava grobno mesto
  • turbe - natkrivena grobnica (tur)
  • tuz - so (tur)

U

  • ubo, ubao - izvor, zdenac
  • udut - granica, međa (tur. hudut)
  • ulišta, uljanik - pčelinjak
  • usovi - snežne lavine
  • ustav - rečna brana
  • urvina, survina - klizište
  • urvište - ruševina, razvalina (arh.)
  • utrina - livada, opštinska zemlja, atar
  • uvor - ušće
  • uzor - zemljište obrađeno oranjem

V

  • vagan - posuda za merenje
  • vajuga - krivina reke, deo yemlje koji reka obuhvata svojim zavojitim tokom (rum.)
  • vakuf - zadužbina (imanje) u islamu (tur. vakif)
  • valoge, valožje - krečnjačke doline (uvale) sa izraženim bočnim stranama
  • valjavica - mesto na reci gde se ispirala tkanina
  • varda, vardište - straža, stražište, potiče od italijanskog (g)varda
  • var - tvrđava (mađarski)
  • vas, ves - selo, mestašce (staroslovenski)
  • venac - greben
  • viganj, vignjište - kovačko ognjište
  • vodojaža - akumulacija, veštačko jezero
  • voznik - 1. put kojim mogu preći zaprežna kola 2. jaruga za vuču oborenih drva
  • vran - crn
  • vrelo - izvor, kladenac
  • vrljak - strmina, pobrđe, brdo (južna Srbija)
  • vrtača, vrtop - kraška udolina ovalnog oblika
  • vrvina - strma, kozja staza

Z

  • zabel - deo šume koji se ne seče, odnosno, služi za napasanje stoke, najčešće obeležen guljenjem kore (zabeljivanjem)
  • zabran - manje šumsko područje
  • zagrađe, zagrađa - ograđeni vrt
  • zapis - zavetina, potpis, miro, bogomolje - istaknuto osveštano drvo u selu ili njegovoj okolini za koje se veruje da stoji kao zaštitnik sela. Često ima urezan krst. Obično je to hrast, ali se nailazi i na jasen, brest, beli dud i bukve.
  • zaslon - nasip, štitnik, grudobran
  • zavala - prostrano kotlinasto udubljenje
  • zdenac - kladenac, bunar, uređena jama u kojoj se skuplja podzemna voda
  • zelmet, zeamet - veće zemljišno dobro (tur). Imanje koje je bilo u obavezi da isplaćuje više 20000 aspri vlastelinu.
  • zgon, uzgon - ograđeno mesto na kom se okuplja stoka
  • zimište, zimovište - zimski pašnjak, obično u nižim i toplijim predelima
  • zindan - zatvor, tamnica (pers.)

Ž

  • ždrelo - pećina, jama
  • žreb, ždreb - deo baštine, komad zemlje određene veličine
  • žrna - vodenični kamen
  • župa - kotlina, udolina, obično plodno područje oivičeno visovima. U srednjevekovnoj srpskoj državi župe su bile i administrativne jedinice. U Hrvatskoj se jedinice državne samouprave nazivaju županije. Hrišćanske crkve se organizuju u jedinice koje se zovu župe ili parohije.